En Naqibullah Noori

19/12/2025

06/09/2025

ریشه واقعی عدد ۶۰ در ساعت و ۳۶۰ درجه در دایره چیست؟
چرا هنوز بعد از ۵ هزار سال، به زبان بابلی زمان را می‌شماریم؟

وقتی کودک بودم، سؤالی ساده در ذهنم شکل گرفت: چرا یک دقیقه باید دقیقاً ۶۰ ثانیه داشته باشد؟ نه ۵۰، نه ۱۰۰. سال‌ها بعد، در یک مستند دربارهٔ ریاضیات باستان، فهمیدم که پاسخ این سؤال به تمدنی بازمی‌گردد که بیش از ۵۰۰۰ سال پیش در میان‌رودان می‌زیست. بابلی‌ها با ساختن نظام عددی بر پایه ۶۰، نه‌تنها روش شمارش منحصربه‌فردی ابداع کردند، بلکه آن را آن‌چنان هوشمندانه طراحی کردند که ساعت‌ها، نقشه‌ها، ستاره‌ها و حتی زاویه‌های هندسی امروز ما هنوز زیر سلطهٔ همان ایده‌اند. گویی یک سیستم ریاضی از دل شن‌های باستان، هنوز هم ریتم زندگی ما را تنظیم می‌کند.

۱- پایه عدد ۶۰ از نظر ریاضی فوق‌العاده قابل تقسیم است
عدد ۶۰ یکی از عددهای «بسیار ترکیبی» (highly composite) در ریاضیات است؛ به این معنا که تعداد زیادی مقسوم‌علیه صحیح دارد. این ویژگی باعث می‌شود بتوان آن را به سادگی به بخش‌هایی مثل ۲، ۳، ۴، ۵، ۶، ۱۰، ۱۲، ۱۵، ۲۰، ۳۰ و ۶۰ تقسیم کرد. همین خاصیت، کار با کسرها (fractions) را ساده‌تر می‌کرد، به‌ویژه در دورانی که هیچ ماشین حساب یا سیستم عددنویسی مدرن وجود نداشت. از این رو، برای کارهایی مانند تقسیم زمان، اندازه‌گیری زوایا، و حتی طراحی تقویم، عدد ۶۰ بهترین انتخاب بود. قابلیت تقسیم‌پذیری بالا، این عدد را در عمل به یک ابزار منعطف برای سنجش و محاسبه تبدیل کرد.

۲- سیستم شمارش بابلی‌ها بر اساس دو دست طراحی شده بود
بابلی‌ها از یک روش شمارش بدنی (manual counting system) برای رسیدن به عدد ۶۰ استفاده می‌کردند که ساده اما هوشمندانه بود. آن‌ها با استفاده از شست، سه بند انگشتِ هر یک از چهار انگشت دیگر یک دست را می‌شمردند، که در مجموع ۱۲ می‌شود. سپس هر ۱۲ واحد را روی انگشتان دست دیگر به‌عنوان «ده‌گان» نشانه‌گذاری می‌کردند. وقتی پنج بار ۱۲ را کامل می‌کردند، به عدد ۶۰ می‌رسیدند. این روش طبیعی، به‌نوعی خاستگاه انسانی برای انتخاب این عدد ایجاد کرد و ریشهٔ شمارش ۶۰تایی را از زمین و بدن انسان، به آسمان و زمان منتقل کرد.

۳- تقویم بابلی‌ها سال را به ۳۶۰ روز تقسیم می‌کرد
در نجوم بابلی، سال اولیه از ۱۲ ماه ۳۰ روزه تشکیل شده بود که در مجموع ۳۶۰ روز می‌شد. این عدد نه‌فقط به دلایل نجومی بلکه به خاطر ساختا

12/06/2023